Độ âm vang: một phần hợp thành của hệ thống tái tạo âm thanh
Trong một phòng cỡ trung bình, với cách bài trí thông thường không theo quy tắc âm học, “khoảng cách tới hạn” (critical distance) thường chỉ là vài mét, thông thường là 2 mét. “Khoảng cách tới hạn” này, được đo từ loa, đạt được khi mức âm thanh dội lại bằng với mức âm thanh trực tiếp.

Âm thanh trực tiếp là âm thanh phát ra trực tiếp từ loa mà không dội lại ở đâu. Do đó, ở khoảng cách này, 50% là kết quả của sự dội lại từ tường. Quá trình dội âm cũng xuất hiện nhiều vấn đề như tần số, pha không đều, mất độ rõ nét và sự chắc chắn. Nếu vượt qua khoảng cách tới hạn này, nghĩa là giảm âm thanh trực tiếp, tăng tỷ lệ dội lại, chất lượng âm thanh sẽ càng giảm sút nhiều hơn.

Chất lượng và giá cả
Trái với suy nghĩ của khá nhiều người, tăng cường chất lượng âm thanh không quá đắt đỏ và việc tạo độ âm vang chuẩn mực của phòng lại chính là cách tiết kiệm và hiệu quả nhất. Một bộ dàn giá vài nghìn USD đặt trong phòng xử lý âm tốt có thể mang lại chất âm hay hơn bộ vài chục nghìn USD. Với những tay chơi tự chế (DIY – Do it Yourself), họ có thể xử lý phòng bằng các tấm tiêu âm, tán âm bằng mút gai, xốp hay gỗ. Từ các tấm này, người ta sẽ thiết kế mọi thứ cần thiết để chế ngự các vấn đề trong phòng nghe.

Điều quan trọng ở đây là cách tính toán khoảng cách để đặt bộ dàn, các tấm tiêu âm, tán âm ở vị trí nào trên tường, dùng đệm trải sàn, ốp trần nhà, đặt cột tiêu âm trầm ở các góc nhà ra sao để đạt hiệu quả cao nhất. Nếu chưa rành, có thể tham khảo chuyên gia tư vấn ngay từ ban đầu để tránh tốn kém. Với khoảng 300 đến 600 USD là bạn có thể thực hiện được việc này.

Các vấn đề âm học chính ảnh hưởng tới chất lượng âm thanh

Sự dội âm (Reverberation)

Sự dội âm sinh ra do quá trình phản xạ lại âm thanh ở khoảng cách gần từ các vách ngăn trong phòng. Sự dội âm quá lớn sẽ làm ảnh hưởng tới chi tiết của bản nhạc mà người nghe đang cảm nhận. Thời gian dội âm (RT60) được định nghĩa là khoảng thời gian để một âm thanh tăng thêm 60 dB sau khi phát đi. Trong một căn phòng chưa xử lý, RT60 có thể dao động từ 0,5 đến 1,5 giây, tùy thuộc vào tần số. Trong khi đó, giá trị mà các chuyên gia tư vấn là 0,2 đến 0,4 giây, là điều kiện lý tưởng nhất để nghe. Tham khảo thêm cách tính theo lý thuyết Sabine ở đây.

Phản xạ biên (Lateral reflections)

Các phản xạ biên tạo ra những nguồn âm ảo bên ngoài loa, khiến âm thanh tái tạo thiếu chính xác.

Sai khác giữa dội âm và âm trực tiếp

Tỷ lệ chênh lệch giữa mức âm thanh trực tiếp và mức âm thanh dội lại nhỏ khiến âm thanh trở nên thiếu chi tiết.

Phản xạ ban đầu

Phản xạ ban đầu đến tai người nghe trong thời gian trễ 15 mili giây so với tín hiệu âm thanh trực tiếp. Chính nó gây ra vấn đề về pha khi kết hợp với âm thanh trực tiếp, tạo ra nhiều “hố” trong đáp ứng tần số. Hiện tượng này được gọi là “comb filter”.

Sóng đứng là sự cộng hưởng tần số thấp diễn ra giữa hai bề mặt dội âm đặt song song. Chúng là kết quả của sự tương tác giữa các bước sóng và khoảng cách giữa các bề mặt. Do đó, khi chưa xử lý âm học, sóng đứng làm giãn âm thanh ở cùng tần số và tạo “hố” ở các tần số khác.

Như vậy, điều kiện âm học của phòng nghe là một yếu tố quan trọng quy định chất âm cuối cùng.

Những tiếng lóng này có thể làm người mới bắt đầu chơi âm thanh thấy “choáng” khi nghe các audiophile lâu năm bình phẩm. Nếu không tìm hiểu kỹ ý nghĩa của chúng mà chỉ nói bắt chước theo, có thể bạn hàm ý khác từ ngữ đó. Có thực tế là khá nhiều người chơi lâu năm vẫn tham khảo các tài liệu review sản phẩm của nước ngoài để đặt mua và đây có thể coi là nơi bắt đầu chuẩn mực trước khi đi tìm những từ tương đồng.

Mô tả âm thanh không đơn giản nhưng có ngôn ngữ chung.

Chuyên gia này đã tìm hiểu chính xác ý của vị khán giả. Hóa ra, anh ta hàm ý đó là âm thanh rất tròn đầy với nhiều tiếng bass sâu. Ông chỉ ra rằng dù một cuộc trình diễn hay một bản ghi có những đặc điểm đó, loa tốt cũng có thể tái tạo chúng gần như vậy nhưng không nên dùng từ “rich” bởi nó có thể trở thành ý làm cho tiếng bass thêm màu sắc, tốt với loại nhạc này nhưng không tốt khi nghe nhạc khác. Trên thực tế, các từ như “rich”, “ripe” hay “chesty” được dùng để chỉ những bộ loa nhấn mạnh quá nhiều vào tiếng bass cao, làm cho giọng nam trầm trở nên thiếu tự nhiên.

Do đó, giới audiophile cần đến một tiếng nói chung bằng một bảng thuật ngữ tiêu chuẩn.

• Airy: Rộng lớn. Các nhạc cụ nghe như chúng được bao quanh bởi một bầu không gian rộng lớn. Tái tạo tốt các tần số cao. Đáp ứng tần số cao mở rộng đến 15 – 20 kHz.
• Bassy: Thiên bass. Các tần số thấp dưới 200 Hz bị nhấn mạnh.
• Blanketed: Bí. Âm cao yếu, nghe như có một cái chăn trùm qua loa, không cho tiếng thoát ra.
• Bloated: Vang. Tiếng bass trung thừa, khoảng 250 Hz. Tần số thấp không gãy gọn, có hiện tượng cộng hưởng, nghe như bạn đang hát trong chum.
• Blurred: Nhòe. Đáp ứng nhanh rất kém, ảnh stereo bị mờ, không tập trung, âm thanh không nghe ra chi tiết.
• Boomy: Dư bass khoảng 125 Hz. Không gãy gọn, có hiện tượng cộng hưởng.
• Boxy: Bí. Có hiện tượng cộng hưởng như thể âm nhạc bị tù túng trong một cái hộp.
• Breathy: Hơi thở có thể nghe rõ khi nghe với sáo và saxophon. Đáp ứng tốt ở tần số cao và trung cao.
• Bright: Sáng. Nhấn mạnh vào tần số cao.
• Chesty: Nghe như người hát có lồng ngực quá lớn. Có hiện tượng vọt lên ở đáp ứng tần số thấp, từ 125 – 250 Hz.
• Clear: Tiếng trong, rõ nét.
• Colored: Màu sắc. Không giống thực, thiếu tự nhiên. Đáp ứng tần số không phẳng, có nhiều đỉnh và hố.
• Crisp: Đáp ứng tần số cao được mở rộng.
• Dark: Tối. Đối lập với Clear. Tần số cao yếu.
• Depth: Cảm giác về khoảng cách (gần đến xa) của các nhạc cụ khác nhau.
• Detailed: Chi tiết. Dễ nghe các chi tiết nhỏ trong bài nhạc. Đáp ứng tần số cao đầy đủ, đáp ứng nhanh rất gãy gọn, sắc sảo.
• Dull: Giống Dark.
• Edgy: Quá nhiều tần số cao. Bị méo.
• Fat: Xem Full và Warm. Hơi trễ và méo.
• Full: Đáp ứng tần số thấp tốt. Giọng nam tròn đầy quanh 125 Hz. Đối nghĩa với Thin.
• Gentle: Đối nghĩa với Edgy. Các tần số cao và trung cao có thể bị yếu.
• Grainy: Vụn. Âm nhạc nghe như bị chia tách thành nhiều phần nhỏ chứ không “chảy” êm như một dòng liên tục.
• Hard: Quá nhiều mid cao, thường khoảng 3 kHz.
• Harsh: Quá nhiều mid cao. Đỉnh trong đáp ứng tần số từ 2-6 kHz.
• Muddy: Đục. Âm thanh không trong sáng, bị méo.
• Muffled: Âm thanh cũng nghe như bị trùm chăn. Tần số cao và mid cao bị yếu.
• Rich: Xem Full. Có hiện tượng méo.
• Smooth: Dễ nghe.
• Sweet: Ngọt ngào, không bị gắt, chói. Đáp ứng tần số không có đỉnh. Méo ít.
• Thin: Mỏng.
• Tight: Chi tiết, chắc chắn, đáp ứng tần số thấp tốt.
• Transparent: Trong.Dễ nghe, chi tiết, rõ nét, rất ít méo và nhiễu.
• Warm: Bass tốt, không bị mỏng.
• Weighty: Đáp ứng tần số thấp tốt dưới 50 Hz.

Việt Toàn (theo eCoustics)