Bên cạnh đó, ông cũng thống kê được một số lượng lớn các hình ảnh nổi tiếng nhất thế kỷ 20 đều được chụp từ ống kính Leica (trên thân máy Leica). Một điều đáng nói là tất cả những hình ảnh đó đều được chụp bởi những chiếc máy ảnh rangefinder có thiết kế công thái học không quá thân thiện với người dùng, chưa kể đến việc không có tính năng tự động lấy nét, ống kính zoom (hạn chế)…

Tất nhiên, những câu giải thích mơ hồ về sự kỳ diệu, phép ma thuật của Leica khó có thể thuyết phục được mọi người, vì thế Irakly Shanidze phải tìm ra một lời giải thích khoa học hơn cho điều đó. Tuy vậy, trước khi đọc các phân tích dưới đây, bạn cần hiểu rằng không phải bất kỳ bức ảnh được chụp bằng Leica cũng sẽ đặc biệt – hay có thể gọi là “khí chất” của Leica. Nó chỉ có thể xảy ra trong hai trường hợp: một nhiếp ảnh gia biết cách tận dụng các thuộc tính độc đáo của Leica HOẶC sự may mắn xảy ra với những người không đáp ứng được điều kiện trước.

Lý do là hình ảnh Leica trông khác biệt rõ rệt và vượt trội so với các hình ảnh khác do sự kết hợp của các yếu tố, thể hiện đặc biệt ở các khu vực out-of-focus khi chụp khẩu độ lớn và màu sắc nổi bật. Dưới đây, tác giả sẽ đưa chúng ta đi tìm hiểu sự bí ẩn mà các ống kính Leica đã tạo nên điều đó.

Leica M8, Summilux 1.4/35 ASPH, 1/60, ISO 640.

Một ví dụ khác, nếu đã từng dùng kính lúp bạn có để ý hiện tượng các con chữ khi được “chiếu” đúng sẽ trở nên to hơn, nổi bật hẳn so với nền? Có thể ví lens Leica và Zeiss là sự kết hợp giữa kính phân cực và kính lúp với khả năng tái hiện độ tương phản cao, mức độ chi tiết đáng kinh ngạc với chủ thể và nền (background) mềm mại. Tất cả những điều này làm cho hình ảnh trông giống như 3D, tạo nên cảm xúc đặt biệt đối với người xem. Nhân tiện, sự khác biệt giữa hình ảnh Leica và Zeiss so với các lens khác là mặc dù trông ba chiều, chủ thể có chiều sâu, nhưng nền lại hoàn toàn như một bề mặt phẳng với các vật thể 3D trên đó.

Contax N Kỹ thuật số, Carl Zeiss 1.4/85 T *

Bokeh

Bokeh là một từ gốc Nhật dùng để chỉ các khu vực nằm phía sau vùng lấy nét. Các ống kính Leica và Zeiss có hiệu ứng Bokeh rất mịn và bắt mắt với các điểm nổi bật nhất được thể hiện dưới dạng tròn ( hoặc gần tròn) với các đốm tròn có tông màu gần giống nhau (nhìn vào hình ảnh bên dưới) khi ống kính mở rộng ở khẩu độ lớn. Loại Bokeh này được gọi là trung tính. Một số ống kính khác biến các điểm nổi bật nhất thành hình tròn sáng hơn ở trung tâm và tối hơn về viền, đây gọi là hiệu ứng Bokeh tích cực và vẫn rất đẹp. Cuối cùng, một số loại ống kính lại có Bokeh tối ở trung tâm và sáng dần về viền, gọi là hiệu ứng Bokeh tiêu cực và không được mấy ai thích. Bokeh tiêu cực thường gặp phải trên các loại ống kính chất lượng thấp.

Leica SL, Noctilux 1.0/50, f/1б 1/125, ISO 1600

Ngược lại, khoảng ngoài vùng nét ở phía trước chủ thể chính thường không đẹp như phía sau (Bokeh) vì ống kính thường chỉ được điều chỉnh để hiển thị tốt cho một trong 2 vùng trước hoặc sau vùng nét, và nhà sản xuất thường tối ưu cho hậu cảnh. Tuy nhiên, cũng có một số ngoại lệ như ống Carl Zeiss Distagon 55mm f/3.5 cho hiệu ứng rất đẹp đối với cả trước và sau vùng nét.

Một điểm độc đáo khác của ống kính Leica và Zeiss là chúng có khả năng bảo toàn các giá trị âm của các vật thể trong hiệu ứng bokeh, đặc biệt là ở các tông màu cao hơn. Các ống kính có chất lượng thấp hơn thường thổi ra khỏi tiêu điểm nổi bật dễ dàng hơn nhiều. Lý do cho điều đó là phạm vi dải nhạy sáng của các ống kính Leica và Zeiss cao hơn rất nhiều, nhờ sử dụng công nghệ đặc biệt khi chế tạo các lớp thấu kính thuỷ tinh.

Bí ẩn của sự tương phản vi mô

Ống kính Leica, ít nhất đến hiện tại sở hữu đặc điểm rất nổi bật là sự tương phản. Điều đó có nghĩa, với hình ảnh có phổ màu rộng, màu đen được tái hiện rất đen và màu trắng sẽ rất trắng. Tuy nhiên nếu chỉ vậy, nhiều nhà sản xuất khác cũng có thể tạo ra các loại ống kính tương tự nhưng sở hữu mức giá rẻ hơn đáng kể. Điều làm cho ống kính Leica trở nên khác biệt là độ tương phản cực kỳ cao của chúng, tức là khả năng tái tạo một loạt các biến thể tông màu gần như đầy đủ giữa các vùng hơi tối hơn và sáng hơn một chút với các màu rất giống nhau. Đó là độ tương phản vi mô cao giúp màu sắc bức ảnh rất phong phú và chuyển tiếp tông màu mượt mà, tạo ra hiệu ứng ba chiều.

Leica SL, Noctilux 1.0/50, f/1, ISO 3200

Độ tương phản vi mô của ống kính tỷ lệ nghịch với số lượng thấu kính quang học trong ống kính. Lý do vì mỗi phần tử quang học có hai bề mặt và mỗi bề mặt tương ứng với một nguồn phản xạ bên trong. Ít phản xạ đồng nghĩa với việc tương phản nhiều hơn và ngược lại. Đó là lý do tại sao các hệ thống quang học rất phức tạp thường thấy trong ống kính zoom, hầu như không bao giờ cung cấp độ tương phản vi mô cao. Trong khi đó, các ống kính Leica và Zeiss thường cố gắng tối thiểu số thành phần có trong nó giúp tạo nên độ tương phản cao hơn. Cần lưu ý thêm rằng các ống kính đặc biệt của Leica lẫn Carl Zeiss, dù là ống tiêu cự cố định hay zoom đều có độ tương phản vi mô cao mặc dù công thức thấu kính phức tạp hơn, nhờ lớp phủ ống kính đa lớp độc quyền của họ. Các nhà sản xuất ống kính Đức đã phát minh và liên tục cải tiến công nghệ đó để áp dụng độc quyền lên các ống kính của mình.

Leica SL, Vario-Elmar-R 4/35-70 ROM

Khả năng tương phản vi mô của ống kính có thể được trình diễn một cách hiệu quả trong điều kiện ánh sáng môi trường dịu và tương phản tốt, trong khi giảm thiểu tối đa sự phản xạ từ các yếu tốt bên trong. Độ tương phản vi mô không liên quan gì đến độ sắc nét có thể đo được ( tương tự với độ phân giải). Theo một nghĩa nào đó, các ống kính có độ tương phản vi mô cao bắt chước nhận thức thị giác của con người: chúng ta nhìn toàn bộ hình ảnh chứ không phải là các yếu tố đơn lẻ trong toàn cảnh. Hay nói cách khác, một hình ảnh trông giống thực tế khi nó có sự hài hòa màu sắc và độ sâu thị giác. Đây cũng là lý do tại sao Leica không bao giờ dẫn đầu thế giới về số lượng megapixel trong các cảm biến máy ảnh của nó.

Leica Glow

Một trong những đặc điểm dễ bị hiểu lầm nhất của ống kính Leica là hiện tượng “glow” (phát sáng). Có thể hình dung nó như việc một vùng nào đó trong hình ảnh thu được trở nên phát sáng bất thường – mà nếu có kinh nghiệm tận dụng sẽ tạo nên những bức ảnh tuyệt vời. Tuy nhiên, trên thực tế đây không phải là điều mà các kỹ sư quang học Leica tự hào vì một lý do đơn giản nó chỉ là hiện tượng tạo ra bởi quang sai hình cầu trong các thiết kế ống kính cũ trước đây, đặc biệt là ở các thấu kính nhanh (độ mở khẩu lớn) và ống kính góc rộng.

Nhưng chính vì vậy, “glow” đã thổi vào các ống kính Leica cũ một điều kỳ diệu, đặc biệt là khi Leica và Zeiss đều có thể duy trì độ tương phản vi mô khá tốt trong khi phát sáng, trong khi các ống kính khác như Canon 50mm f/0.95 không làm được hoặc rất tệ. Kết hợp với độ tương phản vi mô tốt, “glow” có thể tạo ra hình ảnh rất đẹp, và làm nổi bật các ống kính Leica cổ điển. Thông thường, hiện tượng “glow” thể hiện rõ nhất ở khẩu độ lớn nhất của ống kính và giảm dần khi khép khẩu từ f/4 trở xuống.

Bên cạnh đó, không phải tất cả các ống kính Leica hay Zeiss đều có tính chất này. Các ống kính ASPH hiện tại được điều chỉnh tốt đến mức chúng không cho thấy bất kỳ quang sai nào. Mặc dù vậy, cũng có một số trường hợp ngoại lệ, Một số ống kính hiện tại vẫn còn hiện tượng này, ví dụ như Vario-Elmarit-SL 24-90mm f/2.8-4 và Vario-Elmar-T 18-56mm f/4.5~5.6. Zoom Leica-R cũ hơn cũng cho thấy xu hướng này. Ngoài ra, một số ống kính dòng M tiêu cự cố định sau này, nổi tiếng với đặc điểm này bao gồm:

Summilux 35mm f/1.4 Pre-ASPH : một ống kính nhỏ với các đặc điểm đáng chú ý. Nó cho thấy hầu như không có biến dạng, rất sắc nét và có độ cao khá cao bởi các dải động tiêu chuẩn đó. “Glow” có thể thấy rất rõ ở f/1.4 đến f/2, và nó biến mất hoàn toàn khi dừng xuống f/2.8, và độ tương phản tăng lên đáng kể.

Leica M8, Summilux 1.4/35 Pre-ASPH, f/1.4, 1/125, ISO 640

Leica M9, Leica Noctilux 1/50, f/1, 1/1000, ISO 320

Leica M9, Summicron 2/90, f/2, 1/125, ISO 160

Dường như chẳng liên quan gì đến ống kính, nhưng Irakly Shanidze cho rằng kính ngắm cũng ảnh hưởng rất nhiều đến chất lượng bức ảnh được tạo ra, và góp phần tạo nên sự kỳ diệu của máy ảnh Leica. Không giống như chế độ xem TTL, kính ngắm của Leica M luôn sáng, bất kể khẩu độ của ống kính đang được sử dụng. Điều này kết hợp với máy đo khoảng cách ngẫu nhiên, nó làm cho việc tập trung thủ công trở thành một trải nghiệm dễ dàng. Ngoài độ sáng của khung ngắm không đổi, thiết kế rangefinder còn có một số tính năng khác biệt như:

– Thứ nhất, nó không hiển thị DOF và biến dạng phối cảnh ống kính được sử dụng. Nghe có có vẻ khá bất tiện, nhưng đối với hầu hết người dùng rangefinder thì ngược lại. Họ cho rằng, nhờ thế mà người chụp sẽ không bị phân tâm bởi các hiệu ứng quang học của một đối tượng cụ thể mà sẽ có thể tập trung vào bố cục và tầm quan trọng của nội dung tổng thể bức ảnh. Vì với một người chụp ảnh có kinh nghiệm, ngoài việc hiểu được hiệu ứng khẩu độ lớn hay nhỏ ảnh hưởng đến DOF như thế nào cũng như tiêu cự ảnh hướng lên phối cảnh, họ còn chú ý nhiều hơn vào việc thể hiện nội dung và sự hài hoà thị giác mà điều đó mang lại.

– Thứ 2, kính ngắm Leica M có trường quan sát không đổi. Do đó, với các ống kính dài hơn 28mm, các đường khung xuất hiện tốt trong khung ngắm. Điều này cho phép nhìn thấy mọi thứ trước khi chúng vào khung, do đó dự đoán tốt hơn sự xuất hiện của chúng. Điều này đặc biệt quan trọng trong nhiếp ảnh thẳng thắn, trong đó dự đoán và sự ngẫu nhiên là yếu tố chính của thành công.

– Thứ 3, trong hầu hết các hệ số phóng đại của máy ảnh rangefinder là gần 0,75x-1x và nó không thay đổi khi gắn một ống kính khác. Nó cho phép giữ cả hai mắt mở, giúp người chụp nhận thức rõ hơn về môi trường xung quanh. Không có gì ngạc nhiên khi rất nhiều nhiếp ảnh gia thẳng thắn chuyển đổi sang rangefinder ngay cả khi họ sử dụng máy ảnh SLR như thiết bị đầu tiên và phổ biến. Điều thú vị là ngay cả chân dung và phong cảnh được chụp bằng máy đo tầm xa cũng có một sắc thái rất đặc trưng và dễ nhận biết của sự chạy trốn và tự phát vốn có của chủ nghĩa ấn tượng.

– Cuối cùng, vì khung ngắm không kết hợp với cơ chế màn trập, máy ảnh rangefinder sẽ không bị hiện tượng màn hình tối đi trong quá trình phơi sáng. Nó cho phép người chụp nhìn khung cảnh ngay tại thời điểm phơi sáng. Trong khi đó, một người chụp máy ảnh SLR sẽ bị “mù” và không thể kiểm soát trực quan chính xác khoảng khắc trong khi chụp phơi sáng. Đó là lý do tại sao một bức ảnh được tạo ra bởi Leica M thường ít mang yếu tố may mắn mà đa phần đến từ tài năng và kinh nghiệm của người chụp khi nắm bắt chính xác khoảnh khắc mà mình mong muốn.

Lấy nét thủ công

Nghe rất kỳ lạ với phần lớn người dùng nhưng Irakly Shanidze cho rằng lấy nét thủ công rangefinder nhanh hơn AF và quan trọng là đáng tin cậy hơn trong điều kiện ánh sáng yếu. Lấy nét với máy đo khoảng cách ngẫu nhiên quang học, không có phỏng đoán nào cho dù đối tượng có nằm trong tiêu cự hay không, ngay cả khi có một thứ duy nhất nhìn thấy là một cặp đèn pha trong mắt. Khi lấy nét thủ công qua ống kính với máy ảnh SLR hiện đại có màn hình lấy nét mờ, bạn sẽ tốn nhiều thời gian hơn để xem bạn có lấy nét đúng hay không bằng cách làm mờ nhẹ (sau khi đã thấy hơi nét) và sau đó quay lại về điểm thấy nét nhất. Cơ chế này hoạt động khá tốt với các ống kính khẩu độ lớn nhưng sẽ giảm hiệu quả rõ rệt khi dùng các ống kính chậm vì kính ngắm bị tối đi. Với máy ảnh rangefinder, kính ngắm luôn luôn sáng, bất kể ống kính được sử dụng và dễ dàng lấy nét, nếu bạn nhìn thấy hai hình ảnh tức nó chưa nét, và ngược lại, ảnh sẽ nét nếu chỉ có 1 hình ảnh hiện ra trong kính ngắm.

Tuy nhiên, việc không hỗ trợ lấy nét tự động sẽ tạo ra hạn chế nhất định đối với chủ đề chụp ảnh động, vì thế người chụp Leica M sẽ phải sử dụng một cách tiếp cận đặc biệt hơn. Thay vì chụp một loạt khung hình hy vọng rằng ít nhất một vài khung hình sẽ được lấy nét và sau đó chọn khung hình tốt nhất, họ sẽ ước tính quỹ đạo của đối tượng, dự báo hành vi của nó qua quỹ đạo, lấy nét trước ống kính ở nơi bạn mong đợi nhất điều thú vị sẽ xảy ra và chụp ngay khi đối tượng vào đúng vùng nét. Nghe có vẻ khó tin nhưng kỹ thuật này không khó để làm chủ và, khi đã thành thạo, nó cho kết quả đáng tin cậy hơn so với theo dõi AF.

Lời kết

Như vậy, điều tạo nên sự đặc biệt của máy ảnh và ống kính Leica (cũng như Carl Zeiss) không đến từ ma thuật, nó là sự kết hợp của nhiều yếu tố khác nhau, từ tính chất vật lý của thủy tinh, và ảnh hưởng của các định luật quang học lên âm lý nhận thức thị giác của con người. Hình ảnh Leica trông khác nhau một phần vì tính chất độc đáo của ống kính và vì cách chúng được chụp khác nhau. Tổng hợp các yếu tố đó khiến cho hình ảnh hấp dẫn về mặt cảm xúc bên cạnh sự hấp dẫn của chủ nghĩa hiện thực nhận thức. Tất nhiên, với các công nghệ ảnh số và khả năng chỉnh sửa hậu kỳ hiện này, hoàn toàn có thể mô phỏng hiệu ứng Leica, tuy nhiên sẽ tốn khá nhiều thời gian và không đem lại cảm xúc đặc biệt đối với người chụp.

Nguồn: NNVN/Bảo Phương